Teatr Miejski

Budynek Teatru Miejskiego od południowego wschodu.

Pierwsza wzmianka o jaworskim Domu Kupców pochodzi z 1352 roku. Z późniejszych opisów wynika, że była to obszerna, dwukondygnacyjna hala nakryta dwuspadowym dachem.  Mieściła w sobie kramy najbogatszych kupców, a jej obszerne piwnice służyły za składy towarów. Budowla przetrwała bez większych zmian do początku XVI wieku, kiedy to od zachodu przybudowano do niej tzw. Dom Wagi. Na Panoramie Wernera z 1754 roku zachodnia fasada domu Kupców zwieńczona jest renesansową attyką. W 1799 roku górna kondygnację starych sukiennic wynajął za 30 talarów Anton Fuller z Jeleniej Góry i po przebudowie i dostosowaniu Sali do potrzeb teatralnych urządzał w niej występy swojej trupy. W jaworskim teatrze często występowali także aktorzy z legnickiego Teatru Towarzystwa Patrycjatu. Oprócz profesjonalnie przygotowanych przedstawień teatralnych wystawiano także składanki poetycko – muzyczne, czy zawsze popularne występy magików i kuglarzy. W 1850 roku zły stan techniczny gotyckiej budowli wymusił przeniesienie teatru do nowej siedziby w Hotelu „Pod Złotym Mieczem”. Wobec założenia w Jaworze stałego garnizonu w 1859 roku do południowej ściany Domu Kupców dobudowano jednokondygnacyjny odwach (siedzibę warty wojskowej)

W 1869 roku rozebrano stare sukiennice, stawiając na ich fundamentach nowy, zachowany do dzisiaj budynek Teatru Miejskiego. Uroczysta inauguracja pierwszego sezonu odbyła się w nim 1 grudnia 1875 roku.  „Złoty wiek” jaworskiego teatru przypadł na dwudziestolecie międzywojenne. W 1925 roku ówczesny dyrektor Karl Asmus – Bach rozpoczął gruntowną przebudowę (ukończoną w 1928 r.). Na widowni zainstalowano wówczas 311 nowych foteli. Pieczołowicie odnowiono bogato zdobiony, wsparty na korynckich kolumnach balkon. Kasetonowy strop uzupełniono malowidłami z wyobrażeniami 8 Muz. Scena otrzymała tzw. twardy horyzont i nowe oświetlenie. Znacznie pogłębiono także proscenium. Znakomita baza techniczna oraz wysoki poziom zespołu sprawiły, że 10 października 1933 roku jaworski Teatr Miejski został podniesiony do rangi Teatru Prowincjonalnego Dolnego Śląska. Stał się w ten sposób centrum okręgu obejmującego oprócz Jawora i Bolkowa, Chojnów, Kamienną Górę, Lubawkę, Lubin, Szprotawę, Środę Śląską oraz Świebodzice. Specjalnością jaworskich aktorów stały się odtąd przedstawienia operetkowe.

Miarą ówczesnej popularności jaworskiego teatru była prawie 100% frekwencja na większości przedstawień. Swoistym symbolem tej świetności  był pozłacany napis Stadt Theater zdobiący zachodnią fasadę budynku. Dolną kondygnację budynku od lat międzywojennych aż do lat 60 – tych zajmowały sklepy. Ich miejsce zajęła później Biblioteka  Miejska, a obecnie Bank.  

  

  Widok ze sceny na widownię.

 Widok z balkonu na scenę.

Rynek

Panorama lotnicza jaworskiego Rynku od strony zachodniej.

Jaworski rynek zalicza się do największych na Dolnym Śląsku. Jest prostokątem o wymiarach 140 x 65 m (dłuższe boki północ - południe). Wytyczony został w momencie lokacji miasta. Wychodząca z niego siatka ulic przecinających się pod kątem prostym tworzy typowe dla średniowiecznego Śląska rozwiązanie urbanistyczne. W centrum placu znajduje się ratusz, teatr miejski, oraz kamieniczki będące częścią dawnego zespołu śródrynkowego. Rynek otaczają kamieniczki i domy z podcieniami. Pierzeje północna i północno - zachodnia zostały uzupełnione po II wojnie światowej w miejscu budynków zniszczonych w 1945 r. Najstarszą budowlą w rynku jest wieża ratuszowa (z XIV wieku). Budynek ratusza pochodzi z końca XIX wieku. Najstarsze kamieniczki (z XVI wieku) znajdują się w pierzei południowo - wschodniej. Zgodnie z tradycją rynek dzielimy na Górny (zachodni) i Dolny (wschodni). 

 

 Północno - zachodnia część Rynku.

 Południowo - zachodnia część Rynku (zbieg ulic Zamkowej i Chrobrego). 

Widok z wieży ratuszowej.

 Wschodnia część Rynku - widok z wieży ratuszowej.

Wschodnia część Rynku (widok od północy) przed przebudową.
Na drugim planie zbieg ulic Staszica i Klasztornej. 
W tle szczyt kościoła pobernardyńskiego.  

Zespół poklasztorny Bernardynów

Zespół poklasztorny (Muzeum Regionalne) od zachodu.
Z lewej strony kościół, z prawej budynek klasztorny.

Wschodni dziedziniec.

Widok od zachodu  na nawę główną 

i północną oraz prezbiterium.

Dziedziniec budynku klasztornego.

Międzymurze

Widok na zachodnią część Międzymurza (mur gotycki z Basztą Albrechta).

Ten unikalny zespół dawnych fortyfikacji miejskich znajduje się na zapleczu Muzeum Regionalnego w Jaworze (ewentualne zwiedzanie trzeba uzgadniać z dyrekcją) między ul. Czarnieckiego i posesją Sądu Powiatowego.  Składa się z dwóch linii murów obronnych: XIII – wiecznego i najprawdopodobniej XVI – wiecznego oraz fosy (!). Przeszło 80 – metrowy odcinek muru gotyckiego zajmuje zachodnią część kompleksu. Zachował się prawie do pełnej wysokości, niestety, bez krenelaża. W centrum  muru znajduje się XIII – wieczna Baszta Albrechta (jedyny tego typu obiekt zachowany w Jaworze). Jest to  podręcznikowy wręcz przykład prostokątnej, gotyckiej baszty. Najprawdopodobniej została dobudowana już po postawieniu muru (pierwotnie miała równą wysokość). W ścianach baszty zachowały się oryginalne strzelnice. Obecny szczyt pochodzi prawdopodobnie z XVI – wieku. Na całej długości Międzymurza możemy oglądać dawną fosę miejską, zachowaną praktycznie bez większych zmian. Mur określany jako XVI – wieczny de facto nie ma zweryfikowanej metryki. Z pewnością stoi on na miejscu muru zewnętrznego, wzniesionego w czasie modernizacji fortyfikacji miejskich w latach 20-tych XVI – wieku. Daleko idące podobieństwo wykazuje konstrukcja i budulec. Niestety, nie zachowały się oryginalne strzelnice. W południowej części Międzymurza możemy oglądać ścianę pozostałą po jednej z trzech XVI – wiecznych wielkich bastei. Na wschód od muru zewnętrznego, na terenie prywatnej posesji zachowały się relikty małych bastei. 

 Północna część Międzymurza z pozostałością XVI - wiecznej wielkiej bastei.

Na drugim planie budynek Sądu Rejonowego.

Międzymurze - widok muru XIII wiecznego z Basztą Albrechta 

w kierunku Wieży Strzegomskiego. 

 Baszta Albrechta.

Kaplica Św. Barbary.

Kaplica Św. Barbary. 

Widok pod południowego zachodu.

Nie wiemy dokładnie kiedy powstała pierwsza świątynia pod tym wezwaniem.  Najprawdopodobniej w 2 połowie XIII wieku, już po lokacji miasta, na obrzeżu ówczesnego placu targowego (obecnie skwer przed kaplicą) wzniesiono niewielki kościółek. Być może przez jakiś czas pełnił on rolę świątyni parafialnej (przynajmniej do wzniesienia murów kościoła pw. Św. Marcina). Pierwsza wzmianka o kościele św. Barbary pochodzi dopiero z 1311 r., kiedy to budynek poddano renowacji, ponieważ był „stary i zaniedbany”.
Od 1342 roku kościół św. Barbary przez pewien czas służył jako kaplica szpitala miejskiego. W następnych stuleciach bardzo różne były losy tej niewielkiej świątyni. Wiemy np. że w czasie wojny 30-letniej mieścił się tutaj magazyn żywności.
Podczas wielkiego pożaru w 1776 roku kościół został poważnie zniszczony.  Odbudowano go w obecnej postaci z inicjatywy ówczesnego proboszcza, ks. Braunerta. Świątynia funkcjonuje odtąd jako kościół pomocniczy (kaplica przedpogrzebowa) dla kościoła św. Marcina. Na początku lat 90-tych ubiegłego stulecia kaplica została zamknięta, i od tego czasu jest stopniowo remontowana.
Odtworzenie pierwotnej postaci bez dogłębnych badań jest bardzo trudne. Najbardziej prawdopodobne wydaje się, że kościół od początku był jednonawową świątynią halową, nakrytą dwuspadowym dachem. Panorama Wernera z połowy XVIII wieku pokazuje istniejącą we wschodniej części kościoła wieżę z dzwonnicą.
Barokowa fasa kaplicy zwieńczona jest obecnie szczytem ze spływami bardzo skromny, kamienny portal  zdobiony jest zwornikiem z datą odbudowy. W niszczy powyżej portalu znajduje się barokowa figura św. Barbary. Obecne wyposażenie kaplicy w większości pochodzi z czasów po II wojnie światowej.

Kamienica nr 4 przy ul. Staszica.

Widok z 2 połowy XIX wieku.

Renesansowa kamienica stojąca obecnie na posesji nr. 4 przy ul. Staszica powstała najprawdopodobniej w 1570 r. (data na kartuszu zdobiącym portal). Źródła poświadczają użytkowanie tego domu przez rodziny Almesar i von Schwarzbach. W dniach poprzedzających bitwę nad Kaczawą (26 sierpnia 1813 roku) mieściła się w tym domu kwatera sztabu prusko - rosyjskiej Armii Śląska gen. Gebharda Leberechta von Blüchera. W 1868 roku, po przebudowie wnętrz i fasady budynek stał się siedzibą Wyższej Szkoły Żeńskiej. Była to szkoła prywatna, założona w 1850 roku przez  Marię Schaffer, Lucy Delachaux i Rozalię Roch. Uczęszczało do niej przeszło 100 uczennic ( w tym wiele z ziem polskich zaboru pruskiego).

Obecny wygląd kamienicy.

Program nauczania obejmował min. fizykę, geografię, matematykę, przyrodę, muzykę oraz języki – niemiecki, francuski i angielski. W 1928 roku szkoła przeniosła się do budynku dawnych koszar. Kamienica do 1945 roku mieściła pensjonat dla starych szlachcianek (Instytut Szlachetnych Panien). Polskie władze przemianowały go na Dom Emerytów i Rencistów. Pod koniec lat 60-tych został on przeniesiony do obecnej siedziby przy Placu Seniora, a kamienicę przeznaczono na mieszkania komunalne.

Renesansowy portal.

Fasadę budynku zdobi przede wszystkim stylowy portal. Jego archiwolta zdobiona jest ornamentem roślinnym oraz rozetami. Na zamkniętym wolutami kartuszu zachowały się dwie daty: budowy (1570 r.) i renowacji (1850 r.). Wewnątrz budynku możemy obejrzeć renesansową sień o oryginalnym sklepieniu. Od strony ogrodowej znajduje się ganek, wsparty na dwóch okrągłych kolumnach oraz ozdobny podjazd.

Dom Henrietty Hanke

Dom rodzinny Henrietty Hanke

(nr. 24 w południowo – wschodnim narożniku Rynku) .

 

 

Henrietta Wilhelmina Hanke

Urodziła się w 1785 roku w Jaworze w rodzinie kupca Arndta. W wieku 20 lat wyszła za znacznie starszego pastora Hanke z Dyhernfurtu, z którym miała 6 dzieci. Po śmierci męża w 1819 roku powróciła do Jawora i zamieszkała w domu swoich rodziców. Jej dorobek pisarski to przede wszystkim powieści familijne, przeznaczone głównie dla kobiet, o silnym wydźwięku dydaktycznym oraz sentymentalne romanse. Wydane w 1860 roku w Hanowerze „Dzieła Zebrane” Henrietty Hanke obejmują w sumie 64 tomy. Wiele ze swoich nowel nich napisała pokoju rodzinnego domu (przy oknie wychodzącym na jaworski Rynek), z którego przez ostatnie lata ze względu na stan zdrowia praktycznie nie wychodziła. W swoim czasie była to autorka bardzo popularna. Tłumaczono ją min. na angielski, szwedzki, duński, rosyjski i polski. Henrietta Hanke zmarła w 1862 roku. Pochowano ją na ewangelickim cmentarzu przy Kościele Pokoju. Grób, podobnie jak reszta nekropolii, został zniszczony w 1970 r. W 1997 na ścianie frontowej rodzinne domu Henrietty Hanke wmurowano tablicę pamiątkową.   Autograf H. Hanke.

Klasztor franciszkanek ("beginek").

Zespół poklasztorny franciszkanek przy ul. Żeromskiego. 

Historia jaworskich franciszkanek rozpoczęła się w 1737 roku. 8 mieszczanek z Jawora wystosowało wówczas petycję do cesarza Karola VII z prośbą o zgodę na założenie w Jaworze domu swego zgromadzenia (sióstr III zakonu Św. Franciszka). Pierwsze zakonnice (przełożoną była Maria Elżbieta Hoffmann) wprowadziły się wówczas do budynku przy ówczesnej ulicy Starostrzegomskiej (obecnie Staszica).  Była to siedziba prowizoryczna. Przez prawie dziesięć lat franciszkanki zbierały pieniądze na budowę prawdziwego klasztoru. W 1749 r. (według niektórych źródeł rok wcześniej) zakonnice wykupiły dom rodzinny von Hochbergów znajdujący się przy ówczesnej ulicy Tkackiej (obecnie Żeromskiego. Na pozyskanym w ten sposób terenie wzniesiono zachowany do dzisiaj budynek klasztorny oraz kościół. 23 listopada 1810 roku na mocy ustawy kasacyjnej majątek klasztoru stał się własnością państwa. Budynek został sprzedany magistratowi, od którego za sumę 4000 (część wyłożył kupiec Rausch) talarów wykupiła go jaworska gmina ewangelicka. W budynku urządzono ewangelicką szkołę elementarną oraz mieszkania dla nauczycieli.
Szkoła ewangelicka mieściła się w klasztorze do 1847 roku. Została wówczas przeniesiona do nowej siedziby, a na jej miejsce wprowadziła się szkoła katolicka, która pozostała tutaj do roku 1904 r. Rok później  do budynku przeniesiono Bibliotekę Miejską, Czytelnię oraz prewentorium dla chorych na płuca(według niektórych źródeł stało się to dopiero od 1908 roku).  Przyklasztorny kościół został w 1928 roku gruntownie wyremontowany i do 1945 roku mieściła się w nim rekwizytornia Teatru Miejskiego.

 Po 1945 roku budynek klasztorny przeznaczono na mieszkania komunalne. Kościół aż do lat 80 – tych był opuszczony. Obecnie jest własnością  zboru  Zielonoświątkowców, który sukcesywnie remontuje ten szacowny zabytek.
Zarówno kościół jak i klasztor przetrwały do naszych czasów bez większych zmian. Kościół jest budowlą jednonawową. Jego fasa opiera się na obramowujących skromny portal dwóch podwójnych pilastrach. Dźwigają one gzyms podtrzymujący cztery bogato zdobione kwiatony. Zwieńczeniem fasady jest nakryta barokowym hełmem drewniana dzwonnica. Budynek poklasztorny do budowla trójkondygnacyjna, na planie kwadratu. Zwraca uwagę bogata kamieniarka drzwi i okien. Ciekawostką są nieznanego przeznaczenia wnęki szczytowych narożnikach.

Uwaga!
W starszych opracowaniach w odniesieniu do tego obiektu można spotkać nazwę – klasztor beginek. Nie ma żadnych dowodów potwierdzających tę teorię.

Dom klasztorny - widok od południa.

Zespół poklasztorny od wschodu (widok od ul. Klasztornej).

Basteja przy ul. Łukasińskiego.

Dom nr 6 przy ulicy Waleriana Łukasińskiego.

Wybudowano go w I połowie XIX wieku na bazie starej bastei (centralna część budynku z fasadą na planie półkola). Była ona elementem zewnętrznej linii fortyfikacji, wzniesionej w latach 20-tych XVI wieku. 

Kamienica Günthera

Kamienica Günthera

Dom ten znajduje się w północno - wschodniej pierzei Rynku. Pochodzi z 2 połowy XVIII wieku. Fasadę zdobi tablica pamiętkowa z polskim i niemieckim tekstem następujące treści:

"W tym domu mieszkał w czasie swoich pobytów Jaworze w latach 1719,20 i 21 wielki poeta śląski Johann Christian Günther (1695-1723)". 

Tablicę tę wmurowano w 2000 roku. W rzeczywistości budynek w którym mieszkał Johann Christian Günther został zniszczony w czasie pożaru miasta w 1776. Zachowaną do dzisiaj kamienicę postawiono na jego fundamentach.

Johann Christian Günther urodził się w 1695 roku w Strzegomiu w rodzinie miejscowego lekarza. Ukończył gimnazjum w Świdnicy. Rozpoczął studia medyczne w Wittemberdze oraz w Lipsku. Bez powodzenia starał się o stanowisko nadwornego poety króla polskiego Augusta II Mocnego, a później o urząd lekarza w Kluczborku. Wobec zerwania z ojcem mieszkał o swoich przyjaciół z lat studenckich (min. w Jaworze).  W 1723 roku zmarł w Jenie na gruźlicę. Jego utwory (poezja okolicznościowa, miłosna, pieśni studenckie) ukazały się dopiero pośmiertnie. Chociaż Günther tworzył w epoce zaliczanej do baroku, uważany jest za jednego z protoplastów niemieckiego romantyzmu .